Ankara Üniv Vet Fak Derg, 52, 1-5, 2005
Özet: Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yörelerindeki toplam 14
mağaradan elde edilen yarasa dışkı materyalleri üzerinde gerçekleştirilen
çalışmada, dışkı örneklerinin besinsel mineraller ve toksik elementler
açısından incelenmesi amaçlanmıştır. Bu
amaçla, fiziksel muayene ve kuru yakma sonrasında kristalleştirilerek
çözelti haline getirilen yarasa dışkısından uygun sulandırmalar yapılarak Na,
K, Cl, Ca, Mg, P, Fe, Cu, Zn, Pb, Cd ve N analizleri gerçekleştirilmiştir.
Çalışma sonunda, Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yöresi mağaralara ait yarasa
dışkı örneklerinin 5.8-7.6 pH’da, kahverengimsi ve kına benzeri görünümde
oldukları ve başta N-P-K olmak üzere Ca, Mg, Cl, Na ve Fe elementleri için
doğal birer kaynak oluşturdukları ortaya konmuştur. Dışkı örneklerinin kuru
maddesinde N-P-K % oranları Adana yöresinde (0.97-1.10-0.49); Kırklareli
yöresinde (1.40-1.25-0.63); Aydın yöresinde (1.14-1.50-0.25) ve Çorum yöresinde
(5.60-1.10-0.45) olarak hesaplanmıştır. Çorum yöresine ait mağara yarasa
dışkısının azottan zengin (%5.68), Aydın yöresine ait dışkının fosfordan zengin
(%1.50) ve Kırklareli yöresi mağara dışkısının da potasyumdan zengin (%0.63)
oldukları hesaplanmıştır. Mağaralara ait dışkı örnekleri arasında özellikle
azot, magnezyum, demir, bakır, kurşun ve organik madde yönünden belirgin
farklılıklar tespit edilmiştir.
Anahtar sözcükler: Besinsel mineraller, organik gübre, yarasa dışkısı,
yarasa gübresi
Mineral
levels of bat guano
Summary: The aim of this study was to investigate the nutrient
minerals and toxic elements in bat guano samples obtained from the 14 caves of Adana,
Kırklareli, Aydın and Çorum regions. For this purpose, following physicial
examination and dry burning cristalized bat guano samples were diluted and
analysed for Na, K, Cl, Ca, Mg, P, Fe, Cu, Zn, Pb, Cd and N. As a result of
this study, it was observed that bat guanos from the caves of Adana, Kırklareli,
Aydın and Çorum regions are found to be at 5.8-7.8 pH, brownish and henna like
in appereance. It was a good natural source for Ca, Mg, Cl, Na, Fe and
especially for N-P-K elements. Percentage levels of N-P-K in dry matter of
samples were calculated as in Adana region (0.97-1.10-0.49); in Kırklareli
region (1.40-1.25-0.63); in Aydın region (1.14-1.50-0.25) and in Çorum region
(5.60-1.10-0.45) shown in brackets. It was observed that bat guanos from Çorum,
Aydın and Kırklareli regions were rich for nitrogen (5.68%), phosphorus (1.50%)
and potassium (0.63%) respectively. The differences between nitrogen,
magnesium, ferrum, copper and lead elements and organic substances were
observed in bat guanos from different caves.
Giriş
Deniz
kuşlarının aşağı bıraktıkları damla halindeki dışkıları olarak da bilinen
“guano” çeşitli türde yarasaların ve deniz kuşlarının mağaralarda birikmiş ve
kurumuş dışkıları olarak tanımlanır (1). İçerdiği azot (N), fosfor (P) ve potasyum
(K) oranı ile doğal gübre olarak bitkilere yüksek düzeyde besinsel bir destek
sağlar (3).
Yarasa dışkısı “bioremediation
mikroplar”dan zengindir. Örneğin, 100 ml dışkıda yaklaşık olarak bir milyar
bakteri bulunur. Bu mikroplar, bir taraftan toprak toksinlerinin parçalanmasına
yardımcı olarak toprağın beslenmesini ve kalitesini arttırırlarken diğer
taraftan dışkıda doğal olarak bulunan organik bileşiklerin yıkımlanmasından ve
değişiminden sorumludurlar. Bu özellikleri ile yarasa dışkısından bilhassa patates,
domates vb. sebze üretiminde verim artırıcı olarak yararlanılır. Bu amaçla,
içerdiği makro-besinseller (başta N, P, K olmak üzere Mg, Ca, S, Na ve Cl) ve
mikro-besinseller (Fe, Mn, Zn, Cu, B, Mo) ile tarımda gübre olarak kullanılır
(17).
Mineral içeriği ile mükemmel bir organik gübre olan yarasa dışkısı (bat
guano) evlerde ve işyerlerinde çiçek ve çeşitli süs bitkileri yetiştiriciliğinde
de yararlanılabilir. Ancak, yarasa gübresi koku, ekto-parazitler ve bazı sağlık
riskleri nedeniyle kimi zaman ev yada işyeri için sorun oluşturabilir. Bu
olumsuzluklar; dışkı gübrelere koku gidericiler, pH düzenleyiciler (NaOH,
kireç), ilave besleyiciler ve oksitleyici etkenler (Na-hipoklorit, KMnO4,
H2O2 ve ozon) eklenmek suretiyle giderilebilir (7).
Yarasa dışkısı içerdiği %15-20 oranındaki fulvik asitler nedeniyle nematosid ve fungisid
etkilidir. Nematosid etki ile bunlar nematodların birincil safhalarını bozarak
onları etkisiz kılarlar. Etkisiz bu nematodlar bitkinin beslenmesi ve üretimi
için önemli olan kök sistemlerini korurlar. Fungisid etkisiyle de mantarların
neden olduğu hastalıklara karşı koyarlar (1, 7).
Kuşlarda
ve yarasalarda azotun yarısı dışkı ile organik
azot şeklinde, diğer yarısı ise idrarla üre
şeklinde atılır ve hızla amonyum azotuna (NH4+)
parçalanır. Fosfor ve potasyum ise dışkıda, sırasıyla P2O5
ve K2O şeklinde bulunur. Yarasa dışkısı diğer kuş türlerinde olduğu
gibi her iki atığı karışım halinde içerir ve dünyada fosforun doğal kaynağı
olarak bilinir. Azot, fosfor ve potasyum dışkıda % olarak verilir ve kısaca
(N-P-K) şeklinde gösterilir (1).
Yarasa dışkısındaki minerallerin bilinmesi, ticari bir gübrenin
içeriğinin bilinmesi kadar önemli olup dışkının ticari değerini belirler (4).
Dışkı mineral içeriği tür, nem oranı, rasyon, toplama ve depolama kayıpları vb.
birçok faktörden etkilenir (1).
Bu çalışmada, Türkiye’nin değişik yörelerindeki (Adana, Kırklareli, Aydın
ve Çorum) mağaralardan elde edilen yarasa dışkı örneklerinin besinsel ve toksik
mineraller açısından incelenmesi ve üreticilerin bilgilendirilmesi amaçlanmıştır.
Materyal ve Metot
Türkiye’nin değişik yörelerindeki (Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum)
mağaralardan elde edilen yarasa dışkısı örnekleri temiz naylon poşetler içinde
taşınmış ve Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Biyokimya ve Hayvan Besleme-Beslenme
Hastalıkları Anabilim Dalı laboratuvarlarında fiziksel ve kimyasal yönlerden
incelenmiştir.
Aydın yöresinde mağaraların birbirine çok yakın oldukları ve genellikle
mağaraların 300-500 metre uzunluğunda oldukları ve çok sayıda dehliz
içerdikleri gözlenmiştir.
Yörelere ait mağaralardan
alınan dışkı örnekleri mağaradaki dışkı stoklarının farklı kısımlarından belli
miktarlarda alınarak geniş bir naylon poşete konmuş ve homojen olacak şekilde
karıştırılmıştır. Bu şekilde, Aydın Yöresi’ne ait 9, Adana yöresine ait 3,
Çorum yöresine ait 1 ve Kırklareli yöresine ait 1 olmak üzere toplam 14
mağaradan alınan dışkı örnekleri çalışmanın materyalini oluşturmuştur. Her
dışkı örneği laboratuvarda çift çalışılarak bulunan değerlerin ortalaması
alınmış ve uygulamanın her aşamasında kullanılan kapların mineral madde ile bulaşık
olmasından sakınılmıştır (16).
Fiziksel inceleme
Dışkı örneklerinde koku, renk, görünüm ve pH analizleri
gerçekleştirilmiştir. Dışkı pH ölçümünde bir digital pH-metreden (Knick) yararlanılmıştır.
Bir miktar dışkının fizyolojik tuzlu suda (%0.9 NaCl) 1:4 oranında hazırlanan
çözeltisinden peş peşe iki ölçümden elde edilen değerlerin ortalaması alınarak
pH hesaplanmıştır.
Kimyasal inceleme
Yarasa
dışkı örneği >1g tartılarak 110 oC’de ağırlığı sabit kalıncaya
kadar (bir saat) kurutulmuştur. Daha sonra tam 1 g tartılarak porselen kapta
yakma fırınına alınmıştır. Önce 200 oC’de 15 dakika sonra kademeli
şekilde ısı artırılarak 450 oC’de 24 saat tutulmuş ve kül haline
getirilmiştir (kuru yakma). Kül, kendi halinde soğutulduktan sonra tartılarak %
organik ve % inorganik madde miktarları kaydedilmiştir. Kül üzerine 3 ml yoğun
HCl eklenmiş ve karıştırılarak su banyosu üzerinde (110 oC) evapore
edilmiştir. Birikinti üzerine 5 ml yoğun HNO3 eklenerek 50 ml’lik
balona filtre edilerek (cam pamuktan) filtrat deiyonize su ile 50 ml’ye
tamamlanmıştır. Bu şekilde, yeniden kristalleştirilerek çözelti haline getirilen
dışkı örneği stok çözelti olarak kullanılmıştır. Bu çözelti üzerinde uygun
sulandırmalar yapılarak Na, K, Cl, Ca, Mg ve P analizleri Ankara Üniversitesi
Veteriner Fakültesi Biyokimya Anabilim Dalı Laboratuvar-ları’nda; toplam N,
kuru madde ve ham kül % oranları Ankara Üniversitesi Veteriner Fakültesi Hayvan
Besleme ve Beslenme Hastalıkları Anabilim Dalı Laboratuvar-ları’nda; Fe, Cu,
Zn, Pb ve Cd analizleri ise Etlik Hayvan Hastalıkları Araştırma Enstitüsü
Laboratuvarları’nda gerçekleştirilmiştir.
Dışkıda toplam N miktarı
Kjeldahl Yöntemi ile (6); Ca ve Mg miktarı renklendirici olarak sırasıyla
glyoxal-bis ve calmagit kullanan Eppendorf-mikroliter sistem ile; P miktarı
Younburg’un modifiye yöntemi ile (19); Cl miktarı van Slyke’in geliştirdiği
titrimetrik yöntem ile (14) belirlenmiş; Na ve K miktarı alev fotometresi ile
(13); Fe, Zn, Cu, Pb ve Cd miktarları ise atomik absorbsiyon spektrofotometresi
ile tayin edilmiştir (20).
Bulgular
Türkiye’nin dört değişik yöresine ait toplam 14 mağaradan alınan yarasa
dışkılarının fiziksel incelemesinde kahverengimsi ve kına benzeri görünümde
oldukları saptanmış ve kendine özgü kokusu dışında herhangi bir anormal koku
alınmamıştır. Dört yöreye ait dışkı örneklerinde pH değerleri 5.8-7.6 arasında
hesaplanmış; organik ve inorganik madde oranları ise sırasıyla %23.0-79.0 ve
%21.5-87.0 arasında bulunmuştur. Kuru madde yüzdesi ortalamaları Adana, Kırklareli,
Aydın ve Çorum yörelerini temsil eden mağara dışkı örneklerinde sırasıyla
%87.0; %58.8; %74.6 ve %60.5 olarak hesaplanmıştır (Tablo 1).
Türkiye’de mağara yarasa dışkı örneklerinde N, P, K, Ca, Mg, Na, Cl
düzeylerinin diğer mineral düzeylerinden daha yüksek oldukları ve özellikle
N-P-K yönünden literatürde bildirilen değerlerden düşük oldukları saptanmıştır.
En yüksek N-P-K % değerlerine Çorum yöresini temsil eden mağara dışkı örneğinde
(5.60-1.10-0.45) ve en düşük % değerlere ise Adana yöresini temsil eden mağara
dışkı örneğinde (0.97-1.10-0.49); mikro-mineraller (Fe, Cu ve Zn) açısından en
yüksek % değerlere Adana yöresine ait mağaralardan elde edilen yarasa dışkı
örneğinde (3180-232-304); en düşük % değerlere ise Kırklareli yöresine ait mağara
dışkısında (815-88-252) rastlanmıştır. Azot yönünden en zengin yarasa dışkısını
Çorum yöresine ait (%5.60); fosfordan en zengin olanı Aydın yöresine ait
(%1.50); potasyumdan en zengin olanı ise Kırklareli yöresine ait (%0.63)
örnekler oluşturmuştur (Tablo 1).
Mağaranın girişine yakın ve uzak oluşuna göre de yarasa dışkısının
renginin, kıvamının ve özellikle Na, K, Ca, Cl, Fe, Cu, Zn, Pb ve Cd değerleri
açısından mineral içeriğinin farklı olduğu Adana yöresinde bir mağaraya ait
dışkı örneği üzerinde saptanmıştır (Tablo 2). Dışkı renginin mağara girişine
yakın yerden alınan daha açık ve hafif kahverengimsi-gri olduğu
gözlemlenmiştir. Yarasa dışkısının N-P-K % değerleri sırasıyla mağara
derininden alınan dışkı örneğinde (1.04-1.00-0.38) ve mağaranın dışa yakın olan
(yüzey) yerinden alınan dışkı örneğinde ise (0.90-1.20-0.60) olarak hesaplanmıştır.
Yörelere ait değerler topluca verilirken Adana yöresini temsilen derin ve yüzey
değerlerinin ortalaması kullanılmıştır (Tablo 2).
Tartışma ve Sonuç
Yurdumuzun çeşitli yörelerinde ve özellikle Güney ve Batı Anadolu
bölgelerinde yer alan tarihi oldukça eski mağaralarda yarasa dışkılarına
depolanmış halde rastlanabilir. Çalışmada, Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum
yörelerine ait yarasa dışkı örnekleri fiziksel ve kimyasal yönden analiz
edilmiş; makro- ve mikro-mineral düzeyleri belirlenmiştir (Tablo 1).
Yapılan fiziksel incelemede dışkı renginin kahverengimsi ve daha çok kına
benzeri görünümde olduğu saptanmış ve çözelti haline getirilen örneklerde pH
5.8-7.6 arasında hesaplanmıştır. Literatürde yarasa dışkısı pH değeri 6.5-7.5
(21) ve 4.0-5.6 (1)
arasında verilmiştir. Dışkı pH değerleri literatür değerlere göre hafif alkali
tarafta bulunmuş ve bu durum tarıma uygun olduğu şeklinde değerlendirilmiştir.
Çünkü, yarasa dışkısının tarımda kullanılmazdan önce alkali pH’da olması
gerektiği bildirilmiştir (7).
Çalışmada, yarasa dışkısının kuru madde yüzdesi Adana, Kırklareli, Aydın
ve Çorum yörelerine göre sırasıyla %87.0; %58.8; %74.6 ve %60.5 olarak hesaplanmıştır.
Adana yöresine ait değerin literatürde bildirilen % 30±5 nemlilik ile (1)
uyuşmadığı belirlenmiş ve bu durumun yüksek çevre sıcaklığı ile ilişkili
olabileceği görüşüne varılmıştır. İncelenen yarasa dışkısı örneklerinde kuru
madde oranlarının yüksek olduğu söylenebilir.
Dışkı örneklerinde organik madde oranı %23.0-79.0; inorganik madde oranı
ise %21.5-87.0 arasında hesaplanmış (Tablo 1) ve yöreler arasında belirgin
farklılıklar olduğu gözlenmiştir. Organik madde oranlarının literatürde yarasa
dışkısı için bildirilen (1) limit değerlerin (%40-60) dışına taştığı ve geniş
bir değişkenlik gösterdiği saptanmıştır.
Adana,
Kırklareli, Aydın ve Çorum yörelerine ait mağara yarasa dışkısı örneklerinde
N-P-K % oranları sırasıyla (0.97-1.10-0.49); (1.40-1.25-0.63); (1.14-1.50-0.25)
ve (5.60-1.10-0.45) olarak hesaplanmıştır. Ticari gübre gibi kıymetlendirmede
N-P-K değerlerinin önemli olduğu noktasından (4) hareketle, dört farklı yöreye
ait ülkemiz mağara yarasa dışkılarının N-P-K oranlarının literatür değerlere
göre düşük olduğu söylenebilir.
Yöresel
farklılıklar yarasaların beslenme alanlarının ve tükettikleri besinlerin
farklılığı ve mağaraların tarihinin eski ve dolayısıyla gübrelerin depolanma
sürelerinin farklı oluşu ile ilişkilendirilebilir (1, 18). Ayrıca, yarasa da
dahil olmak üzere ölen canlılara bağlı değişimler de etkili olabilir. Deniz
kuşu ve yarasa gübrelerinin besinsel içeriğinin çok değişken şekilde diyetin
bileşimine dayandığı bildirilmiş (1); örneğin meyve ile beslenen Filipinler
yarasalarına ait dışkı örneğinin fosforca zengin (0-15-1) olduğu rapor
edilmiştir (12). Mağara yaşı, şekli ve tipinin de etkili olabileceği ifade
edilmiştir (1). Nitekim çalışmamızda, Adana yöresine ait bir mağaranın dışkı
mineral içeriğinin, deponun mağara girişine yakın ve uzak oluşuna göre de
farklı olduğu tespit edilmiş ve bunun hava ile temasına göre dışkı nem oranının
farklı oluşundan kaynaklanabileceği görüşüne varılmıştır. İncelenen yarasa
dışkısında demir düzeyi mağara girişine yakın 2750 ppm, uzağında 3609 ppm
olarak hesaplanmıştır. Dışkı N-P-K % oranları ise sırasıyla mağara uzağında
(1.04-1.00-0.38); mağara girişinde (0.90-1.20-0.60 olarak hesaplanmıştır. Klor,
Cu, Zn, Pb ve Cd değerlerinin de mağara girişine ve uzağına göre farklı
oldukları gözlenmiştir (Tablo 2).
Çalışmada toplam azot değeri Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum yöresine
ait mağara yarasa dışkısında sırasıyla %0.97; %1.40; %1.14; %5.68 olarak hesaplanmış ve yöre mağaralarına göre
değerlerin farklılık gösterdiği saptanmıştır (Tablo 1). Azot yönünden en zengin
yarasa dışkısının Çorum yöresine (%5.68); en düşük değerin ise Adana yöresine
(%0.97) ait olduğu belirlenmiştir. Yarasa dışkısında azot miktarı %2.0-6.0
arasında verilmiştir (1). Adana, Aydın ve Kırklareli yöresine ait mağara yarasa
dışkılarında hesaplanan toplam azot miktarının bu değerin altında kaldığı,
Çorum yöresine ait örnekte ise bu değerin üzerinde olduğu saptanmıştır.
Çalışmada, yarasa dışkısı fosfor düzeyi incelenen yörelerde %1.10-1.50
arasında bulunmuştur. En yüksek değerin Aydın yöresine ait olduğu (%1.50)
saptanmıştır. Mağaralara ait fosfor değerleri arasında büyük farklılıklar
olmadığı söylenebilir. Literatürde yarasa gübresinde fosfor değeri P2O5
olarak %1.5-10.0 arasında bildirilmiştir (1). Bu değer çöl yarasalarında
%4.0 (14), Jamaika yarasalarında %10.0 ve %8.0 olarak (8) verilmiştir. Ülkemize
ait yarasa dışkı örneklerinin fosfor yönünden literatür değerlerden düşük
olduğu söylenebilir.
Çalışmada yarasa dışkısı K değerleri %0.25-0.63 olarak hesaplanmış ve
literatür (1, 2, 8, 14) ile uyumlu olduğu saptanmıştır. Çöl yarasalarında %1.0
(14), Jamaika yarasalarında %0.0 ve %1.0 (8), mağara yarasalarında %1.0 (14) ve
%0.22 (2) olarak bildirilmiştir. Değer K2O olarak %1.0-3.0 arasında
verilmiştir (1).
Yarasa dışkı örneklerinde Na ve Cl değerleri 4 farklı yörede sırasıyla
%0.20-0.35 ve %4.04-7.95 arasında bulunmuş ve düzeylerin birbirine yakın
oldukları şeklinde değerlendirilmiştir. En düşük ve en yüksek değerlerin
sırasıyla Çorum ve Adana yöresine ait olduğu saptanmıştır (Tablo 1).
Çalışma sonunda dışkı Mg değerleri Adana, Kırklareli, Aydın ve Çorum
yörelerinde sırasıyla %0.09; 0.08; 0.04 ve %0.05 olarak hesaplanmıştır (Tablo
1). Değerlerin literatürde MgO olarak %1.5-8.0 arasında bildirilen (1) değerin
çok altında kaldığı söylenebilir.
Dışkı Ca düzeyi, incelenen 4 yörede %0.85-1.75 arasında bulunmuş ve literatürde CaO
olarak bildirilen %3.5-9.0 arası düzeyden (1) oldukça düşük olarak değerlendirilmiştir.
Yarasa dışkısının demirden zengin olduğu ve F2O3
olarak değerlerin %0.5-1.3 arasında bulunduğu bildirilirken (1), ülkemize ait
mağara yarasa dışkısı için Fe değeri %0.59 olarak rapor edilmiştir (2).
Çalışmada Fe düzeyleri 4 farklı yörede 815-3180 ppm (yada %0.08-0.32) arasında
bulunmuş (Tablo 1) ve değerlerin literatür değerlerden düşük olduğu; broyler altlığında 451 ppm (9), sığır dışkısında
1340 ppm (5) olarak bildirilen değerler ile de uyumlu olduğu görüşüne varılmıştır.
Çalışmada dışkı Cu değerleri 73-232 ppm arasında (yada %0.073-0.0232)
bulunmuş (Tablo 1) ve literatürde (1) CuO olarak bildirilen değerlerden
(%0.2-0.5) düşük olarak değerlendirilmiştir. Ancak, çalışma sonuçlarının mağara
yarasa dışkısı için rapor edilen 257 ppm (2) ve broyler altlığı için bildirilen 98 ppm (9), sığır dışkısı için
bildirilen 31 ppm (5) değerler ile uyumlu olduğu söylenebilir.
Yarasa dışkısı için Zn değeri ZnO olarak %0.3-0.4 arasında bildirilirken
(1) çalışma sonunda 252-304 ppm (yada %0.025-0.031) arasında bulunmuştur (Tablo
1). Değerler arasında belirgin fark olduğu ve yarasa gübresi için rapor edilen
88,6 ppm’lik değerden (2) yüksek olduğu belirlenmiştir.
Çalışmada, kontamine toksik minerallerden Pb ve Cd analizleri de
gerçekleştirilmiş ve değerler sırasıyla 80-2240 ppb ve 328-510 ppb olarak
hesaplanmıştır (Tablo 1). Literatürde dışkı Pb ve Cd değerlerine rastlanamadığı
için doğrudan bir karşılaştırma olanağı bulunamamıştır. Kadmiyum için fosforlu gübrede 0.1-170 ppm, nitratlı gübrede
0.05-8.5 ppm, bakır sülfatlı gübrede 0.21 ppm ve kireçte 0.04-0.1 ppm değerler
verilmiştir (10). Toprağa gübreyle uygulanması gereken miktar ise Cd için 39
ppm (en üst değer 85 ppm), Pb için ise 300 ppm (en üst değer 840 ppm) olarak
bildirilmiştir (11). Elde edilen Pb ve Cd değerlerinin literatürde verilen en
düşük değerlerin de altında kaldığı ve incelenen yarasa dışkı örneklerinin bu
açıdan herhangi bir risk taşımadığı kanaatine varılmıştır.
Sonuç olarak, Türkiye’nin değişik yörelerine ait mağara yarasa
dışkılarında N, P, K, Ca, Mg, Na, Cl düzeylerinin dışkıda mevcut diğer minerallerden
daha yüksek oldukları saptanmış ve N-P-K açısından Çorum yöresine ait dışkı örneklerinin
en yüksek % değerlere (5.60-1.10-0.45) ve Adana yöresine ait dışkı örneklerinin
ise en düşük % değerlere (0.97-1.10-0.49) sahip oldukları ve N hariç diğer
minerallerin literatür değerlerden genel olarak düşük oldukları kanısına
varılmıştır.
Kaynaklar
1.
Aherin
R and Christianson L (-): Manure Storage
Entering Procedures. http://www.bat-guano.com/ especificaciones.html.
Erişim Tarihi: 23.12.2003
2.
3.
Anonim (2002): T.C. Başbakanlık Köy
Hizmetleri Toprak-Gübre Analiz Laboratuvar Sonuçları. http/www.khgm. gov.tr.
Erişim Tarihi: 13.08.2003
4.
Anonim (2003):
Guidelines for Organic Fertilization. Cooperative Extension, University of
Vermont. Burlington, VT. http://www.uvm.edu/~pass/PSS161/ problem/handout.html,
Erişim Tarihi: 23.12.2003
5.
Anonim (2003): http://www.biconet.com/soil/batguano.html,
Erişim
Tarihi: 03.01.2004.
6.
Antony WB (1970): Feeding value of cattle
manure for cattle. J Anim Sci, 30,
274.
7.
A.O.A.C (1980): Official Methods of Analysis.
13 th ed. Association of Official Analytical Chemists, Arlington.
8. &n
